Yanık, Zehirlenme, Boğulma, Isırık ve Çevresel Acillerde İlk Yardım

1. Yanıklar

Yanığın ciddiyetini belirleyenler

Derinlik, yaygınlık, vücuttaki yeri, enfeksiyon riski, yaş, solunum yolunun etkilenmesi ve önceden var olan hastalıklar.

Yanık dereceleri

Sınavda dikkat: Su dolu kabarcık (bül) 2. derece yanığın işaretidir. 3. derece yanıkta sinirler zarar gördüğü için ağrı hissedilmez.

Isı (termal) yanıklarında ilk yardım

1. Olay yeri güvenliğini sağlayın.
2. Yanma nedenini ortadan kaldırın: ateşi söndürün, gerekirse elektrik sigortasını kapatın.
3. Üzeri alev almış kişinin koşmasını engelleyin, yerde yuvarlanmasını sağlayın; mümkünse üzerini battaniyeyle kapatarak alevin havayla temasını kesin.
4. Gerekirse yaralıyı güvenli alana taşıyın; yaşam bulgularını ve solunum yolunun etkilenip etkilenmediğini kontrol edin.
5. Soğutun: Yanık bölgeyi en az 20 dakika soğuk (çeşme) su altında tutun.
   • Yanık yüzeyi büyükse vücut çok ısı kaybeder; bu durumda bölgeyi su altına tutmak yerine soğuk suyla ıslatılmış temiz bezlerle 15-30 dakika soğutun.
   • Soğuturken yaralıyı battaniyeyle örtün (ısı kaybını önlemek için). Özellikle yanığı geniş olanlarda vücut ısısının 35 °C'nin altına düşmesinden kaçının.
6. Yanık alana yapışmamış giysileri dikiş yerlerinden keserek çıkarın. Yapışmış giysiler çıkarılmaz, etrafından kesilir.
7. Yüzük, bilezik, saat gibi eşyaları şişme başlamadan çıkarın.
8. Kirli yanığı yalnızca su ve sabunla yıkayın.
9. Yanığı tiftiksiz, temiz, kuru bir malzemeyle (ör. streç film) örtün.
10. Kol ve bacak yanıklarında şişmeyi azaltmak için uzvu kalp seviyesinden yüksekte tutun.
11. Gerekirse 112'yi gecikmeden arayın.

Yanıkta yapılmayacaklar

• Kabarcıklar (büller) patlatılmaz.
• Yanığa diş macunu, yoğurt, buz, pudra, merhem gibi maddeler sürülmez.
• Buz doğrudan uygulanmaz; çok soğuk su kullanılmaz (hipotermi riski).
• Yanığa sıkı bandaj veya gazlı bez yapılmaz; gerekiyorsa yapışmayan yara örtüsü kullanılır.

Kimyasal yanıklar

Kimyasal madde tamamen uzaklaştırılıncaya kadar derin dokulara ilerlemeye devam eder; her zaman ciddi kabul edilir.

• Kendinizi koruyun (eldiven).
• Kimyasal bulaşmış giysi ve takıları çıkarın.
• Bölgeyi bol akan suyla uzun süre yıkayın. Alkali (kireç, çimento, lavabo açıcı) yanıklarında yıkama daha uzun sürer. Yanma hissi sürerse yıkamaya birkaç dakika daha devam edin.

Elektrik yanıkları

İlk yardımda öncelik güvenliktir.

• Yaralı hâlâ elektrik kaynağına temas ediyorsa asla dokunmayın.
• Yüksek voltajda (1000 V ve üzeri) kabloyu veya kaynağı yaralıdan uzaklaştırmaya çalışmayın; uzak durun ve 112'yi arayın.
• Ev elektriğinde (220 V) önce sigortayı veya şalteri kapatın. Kapatamıyorsanız kuru tahta, plastik, karton gibi iletken olmayan bir cisimle kaynağı uzaklaştırın.
• Akım kesildikten sonra yanığı 10-15 dakika suyla soğutun; çok soğuk su kullanmayın.
• Elektrik çarpması kalbi etkileyebilir; yaşam bulgularını izleyin, gerekirse TYD.

2. Soğuk acilleri

Donma

Dokuların soğuktan hasar görmesidir; en çok el, ayak, kulak, burun ve dudaklar etkilenir. Belirtiler: iğnelenme, zonklama, ağrı; ciltte soğukluk, solukluk, beyazlaşma, uyuşma; ilerledikçe sertleşme ve kabarcıklar.

İlk yardım:

• Önce kendinizi soğuktan koruyun.
• Kişiyi sıcak ve kapalı bir ortama alın. Donmuş ayakları üzerinde yürütmeyin.
• Islak giysileri kuru ve yumuşak giysilerle değiştirin; eldiven, yüzük, çizmeyi yavaşça çıkarın.
• Bilinci açıksa sıcak içecek verin.
• Etkilenen bölge, soğukla teması tamamen kesildikten sonra yavaş yavaş ısıtılır. Ovulmaz.

Hipotermi

Vücut sıcaklığının 35 °C'nin altına düşmesidir; hayatı tehdit eder.

• Kişiyi daha sıcak ve kapalı bir yere taşıyın.
• Islak giysileri yavaşça çıkarın.
• Isıtmayı yavaş yavaş yapın: üzerini örtün; göğüs, koltuk altı ve kasık bölgelerine ılık su paketleri koyun.

3. Sıcak acilleri

Sıcak yorgunluğu

Uzun süre yüksek sıcaklığa maruz kalma ve yetersiz sıvı alımıyla oluşur. Kişi serin bir yere alınır, ıslak bez veya süngerle silinerek ya da serin duşla soğutulur, bilinci açıksa sıvı verilir.

Sıcak çarpması

Vücudun ısı düzenleme mekanizmasının bozulmasıdır; hızla müdahale edilmezse ölümle sonuçlanabilir.

Belirtiler: sıcak, kırmızı ve kuru cilt, terlemenin olmaması (egzersize bağlı olanlar hariç), baş ağrısı, baş dönmesi, huzursuzluk, çarpıntı, kas krampları, nöbet, koma; vücut sıcaklığı 41,1 °C ve üzeri.

İlk yardım:

• Kişiyi serin bir yere taşıyın; nefes ve bilinci kontrol edin.
• Bacakları hafifçe kaldırılmış şekilde uzanmasını sağlayın.
• Soğutun: ıslak bez veya süngerle silin ya da serin duş aldırın. Bilinç değişikliği varsa soğutmaya acele edin; ateş ölçmek için zaman kaybetmeyin.
• Vücut ısısı 38-39 °C'ye düştüğünde soğutmayı durdurun.
• Bilinci kaybolur ama nefes alırsa derlenme pozisyonu; solunum durursa TYD.

Sınavda dikkat: Sıcak çarpmasının ayırt edici işareti kuru ve sıcak cilttir (terleme yoktur).

4. Zehirlenmeler

Zehir, yutulduğunda, solunduğunda, enjekte edildiğinde veya ciltten emildiğinde sağlığa zarar veren maddedir. Belirtiler zehrin türüne, miktarına ve giriş yoluna göre değişir.

Genel ilk yardım:

• Önce kendinizin ve çevrenin güvenliğini sağlayın.
• 114 Ulusal Zehir Danışma Merkezi (UZEM)'i arayarak bilgi alın; hayati tehlike varsa 112'yi arayın.
• Kesinlikle kusturmaya çalışmayın.
• Sindirim veya solunum yoluyla zehirlenmede ağızdan ağıza solunum yaparken zehrin size bulaşabileceğini unutmayın.
• Bilinci kapalı ama nefes alıyorsa derlenme pozisyonu; solunum durursa TYD.

Sınavda dikkat: Zehir danışma hattı 114'tür. Zehirlenen kişi kusturulmaz.

Karbonmonoksit (duman) zehirlenmesi

Karbonmonoksit kokusuz, tatsız, renksiz bir gazdır. Soba, şofben, tüp kaçakları ve kapalı alanda çalışan araç motorları başlıca kaynaklardır. Kanda oksijenin taşınmasını engeller.

İlk yardım:

• Kendi güvenliğinizden emin olun; endişe varsa 112'yi arayın.
• Kapalı alana girmeden önce derin nefes alıp nefesinizi tutun; varsa gaz maskesi kullanın.
• Kişiyi ortamdan çıkarıp temiz havaya götürün; giysilerini gevşetin.
• Yaşam bulguları yoksa 112 ve TYD.
• Kişinin sağlık kuruluşuna nakli sağlanır.

5. Suda boğulma

Suya batma nedeniyle solunumun bozulmasıdır; temel sorun oksijensiz kalmadır.

• Kişiyi sudan hızlı ve güvenli çıkarın ama kendinizi tehlikeye atmayın (ip, can simidi, sopa uzatın).
• Sudan çıkınca nefes alıyorsa derlenme pozisyonu, nefes almıyorsa veya normal değilse TYD.
• Ortamda oksijen varsa eğitimli kişi oksijen verebilir.

6. Hayvan ısırıkları ve sokmalar

Kedi, köpek, at, inek ısırıkları

• Hayvanın tekrar ısıramayacağından emin olun.
• Ellerinizi yıkayın, mümkünse eldiven giyin.
• Isırık yerini 10-15 dakika su ve sabunla yıkayın.
• Şiddetli kanama varsa doğrudan bası yapın; yarayı temiz bezle örtün.
• Kuduz ve tetanoz aşısı için mutlaka sağlık kuruluşuna başvurulmasını sağlayın.

Yılan ısırıkları

Bütün yılan ısırıkları zehirliymiş gibi kabul edilir.

• Kişinin uzanmasını ve hareket etmemesini sağlayın, sakinleştirin (hareketsizlik zehrin yayılmasını yavaşlatır).
• Isırılan uzuv hareket ettirilmez, mümkünse atelle sabitlenir.
• 112 aranır.
• Yapılmayacaklar: yaraya buz veya soğuk uygulamak; yarayı kesmek, emmek, vakumlamak; turnike uygulamak.

Böcek ısırıkları ve sokmaları (arı, kene, akrep, örümcek)

Genellikle sokulan yerde ağrı, şişlik, kızarıklık, kaşıntı gibi küçük tepkiler yapar. Ancak tüm vücudu etkileyen ciddi alerjik tepkilere karşı dikkatli olunmalıdır.

• Arı ağız veya boğazdan soktuysa şişlik hava yolunu tıkayabilir. Alerjik kişilerde tek bir arı sokması bile dakikalar içinde nefes darlığına yol açabilir.
• Kene Kırım-Kongo Kanamalı Ateşi gibi hastalıklar bulaştırabilir; sağlık kuruluşuna başvurulur.
• Nefes darlığı, yaygın şişlik gibi ciddi alerji belirtilerinde 112 aranır (bkz. Anafilaksi).

7. Yabancı cisim kaçması

Göze

• Ellerinizi yıkayın, kişiyi oturtun, gözünü ovuşturmamasını söyleyin.
• Alt kapağı nazikçe aşağı çekerek gözü inceleyin.
• Gözü oda sıcaklığında temiz suyla, burun tarafından dışa doğru yıkayın; su diğer göze kaçmasın.
• Göz küresine veya göz bebeğine yapışmış ya da batmış cisme dokunulmaz, çıkarılmaya çalışılmaz; kişi en yakın sağlık kuruluşuna yönlendirilir.
• Müdahaleden sonra ellerinizi sabun ve suyla yıkayın.

Kulağa

Nasıl çıkaracağınızı bilmiyorsanız ve emin değilseniz çıkarmaya çalışmayın.

Buruna

Genellikle küçük çocuklarda görülür. Çıkarmaya çalışılmaz; cımbız, şiş gibi aletler cismi daha ileri itebilir. Sağlık kuruluşuna başvurulur.

Yutulan cisimler

Çoğu sindirim sisteminden geçer. Pil, ilaç, keskin cisim, zehirli bitki yutulduysa veya karın ağrısı, kanlı dışkı varsa sağlık kuruluşuna başvurulur.

Kısa tekrar

• 1. derece: kızarıklık; 2. derece: kabarcık; 3. derece: kömürleşme, ağrısız.
• Yanık en az 20 dakika çeşme suyuyla soğutulur; buz, yoğurt, diş macunu sürülmez; kabarcık patlatılmaz.
• Elektrik: önce akımı kes; kuru tahta veya plastikle uzaklaştır.
• Hipotermi: 35 °C altı; yavaş ısıt.
• Sıcak çarpması: kuru-sıcak cilt; soğut, 38-39 °C'de dur.
• Zehirlenme: 114 UZEM, kusturma.
• Köpek ısırığı: 10-15 dk sabunlu su, kuduz-tetanoz aşısı.
• Yılan: hareketsiz tut; kesme, emme, buz, turnike yok.