Yaralanmalarda, Kırık, Çıkık ve Burkulmalarda İlk Yardım

1. Baş yaralanmaları

Baş yaralanmasına boyun yaralanması da eşlik edebilir. Bu yüzden baş yaralanmasında baş, boyun ve omurga aynı hizada tutulur.

İlk yardım:

1. Bilinci kontrol edin, 112'yi arayın, yaşam bulgularını kontrol edin, hava yolunu açın.
2. Bilinci açıksa: Omurga yaralanması şüphesi yoksa sırtüstü, baş ve omuzlar hafif yükseltilmiş olarak yatırın. Kusarsa baş-boyun-omurga aynı hizada tutularak yan çevrilir.
3. Bilinci kapalı ama nefes alıyorsa: Baş ve boyun desteklenerek, baş-boyun-gövde aynı hizada yan çevrilir.
4. Yüz kırıklarına kuvvet uygulanmaz.
5. Saçlı deri kanamasında kafatası kırığı olabileceği için doğrudan bası dikkatli yapılır.
6. Kulaktan kan veya sıvı geliyorsa kulak tıkanmaz; temiz bir bez kulak üzerine hafifçe tutturulur, mümkünse yaralı o tarafa çevrilir.

2. Boyun ve omurga yaralanmaları

Belirtiler: yaralanma bölgesinde ağrı ve hassasiyet; yaralanma yerinin altında his ve kuvvet azalması veya kaybı; el ve ayaklarda uyuşma, karıncalanma.

Ne zaman şüphelenilir? Trafik kazası, yüksekten düşme, baş üstü düşme, suya baş üstü atlama gibi durumlarda. Baş-boyun yaralanması olan her yaralıda aksi kanıtlanana kadar omurga yaralanması var kabul edilir.

İlk yardım:

• Bilinç, 112, yaşam bulguları ve hava yolu kontrol edilir.
• Bilinci açıksa: Yaralı bulunduğu pozisyonda sabit tutulur; sadece tehlike varsa hareket ettirilir. Hareket etmemesi söylenir, sıkı giysiler gevşetilir, baş ve boyun sabit tutulur.
• Bilinci kapalı ama nefes alıyorsa: Baş-boyun-gövde ekseni bozulmadan, gerekirse birden fazla kişiyle kütük yuvarlama tekniğiyle yan çevrilir.
• Yaralı oturtulmaz, ayağa kaldırılmaz, başı öne-arkaya veya yana çevrilmez.

Sınavda dikkat: Omurga yaralanması şüphesi olan kişi tehlike olmadıkça hareket ettirilmez. Taşınması gerekirse baş-boyun-gövde ekseni korunur.

3. Göğüs yaralanmaları

İlk yardım uygulamaları sınırlıdır; yaralı en kısa sürede sağlık kuruluşuna ulaştırılmalıdır.

Kapalı (künt) göğüs yaralanması (ör. direksiyona çarpma):

• 112, yaşam bulguları, yaralıyı sakinleştirme.
• Yarı oturur pozisyon verilir ve yaralının yaralı tarafa doğru eğilmesi sağlanır.
• Bilinci kapanır ama nefes alırsa yaralı tarafı üzerine derlenme pozisyonu.

Açık (delici) göğüs yaralanması:

• Oturmakta ve eğilmekte zorlanıyorsa hareket ettirilmez.
• Kanama bası ile kontrol edilir.
• Yaranın üzeri bant, naylon gibi hava geçirmeyen malzemeyle tamamen kapatılmaz. Gerekirse yaranın üzerine temiz bir bez konur. Pansuman yapıldıysa solunum izlenir; solunum kötüleşirse pansuman gevşetilir veya çıkarılır.
• Göğse saplanmış cisim çıkarılmaz, sabitlenir.
• Bilinci kapanır ama nefes alırsa yaralı tarafı üzerine (saplanmış cisim varsa sağlam tarafa) derlenme pozisyonu.

4. Karın yaralanmaları

Ezici (künt) karın yaralanmaları hemen belirti vermeyebilir ve göründüğünden ciddi olabilir.

• Yaralı düz zemine yatırılır; iç kanama ve şok belirtileri izlenir.
• Su dahil hiçbir şey verilmez.

Delici karın yaralanmaları (bıçak, kurşun):

• Ciltteki yara küçük olsa bile içeride ciddi organ hasarı olabilir.
• Dışarı çıkan organlara dokunulmaz, içeri sokulmaya çalışılmaz. Üzerine temiz, nemli bir bez örtülür.
• Saplanmış cisim çıkarılmaz, sabitlenir.
• Mümkünse yaralının dizleri bükülür (karın kasları gevşesin).
• Üzeri örtülür; ağızdan bir şey verilmez; karına kuvvetli bası yapılmaz.

5. Ezilme yaralanmaları ve diş kopması

• Ezilme yaralanmaları kırık, iç ve dış kanama, iç organ hasarı ve şişme içerebilir. Ezilmeye maruz kalan her yaralı sağlık kuruluşuna ulaştırılmalıdır.
• Kopan diş: Yerine yerleştirilmeye çalışılmaz, kökünden tutulmaz (tepesinden tutulur), yaralı en kısa sürede diş hekimine yönlendirilir.

6. Kırıklar

Kırık, kemik bütünlüğünün bozulmasıdır.

Türleri:

• Kapalı kırık: Kırığın üzerindeki cilt sağlamdır.
• Açık kırık: Cilt bütünlüğü bozulmuştur, kemik uçları görülebilir. Dış ortamla temas olduğu için enfeksiyon riski yüksektir.

Belirtiler: hareketle artan ağrı, dokunmayla hassasiyet, şekil bozukluğu, şişlik, morarma, hareket kaybı, kemik uçlarının sürtünmesiyle çıtırtı sesi (bunu duymaya çalışmak için uzuv oynatılmaz).

Kırıkta ilk yardım

1. Olay yeri güvenliği; yardım isteyin, 112'yi aratın, yaralıyı yalnız bırakmayın.
2. Mümkünse ellerinizi yıkayın, eldiven veya temiz poşet kullanın.
3. Hangi yaralanma daha acilse önce ona müdahale edin.
4. Kırık bölge sabitlenmeden yaralıyı hareket ettirmeyin.
5. Yaralıya güven verin.
6. Yaralanmaya en yakın üstteki ve alttaki eklemi destekleyin.
7. Yaralı kısmı bandaj veya atelle hareketsiz hale getirin; atelin altındaki dolaşımı kontrol edin.
8. Su dahil hiçbir şey vermeyin.
9. Şiddetli kanama varsa bası veya basınçlı bandaj uygulayın.
10. Bilinci kapalı ama nefes alıyorsa derlenme pozisyonu; solunum durursa TYD.

Dikkat

• Kemiğin kırılıp kırılmadığından emin değilseniz kırık kabul edin.
• Şekil bozukluğu veya yerinden çıkmış görünüm düzeltilmeye çalışılmaz.
• Açık kırıkta dışarı çıkan kemik içeri itilmez; yaranın üzeri temiz bezle örtülür.
• Yaralıya hareketsiz kalması söylenir ve sürekli gözlenir.

Atel (sabitleme) kuralları

• Atel, kırık bölgenin altındaki ve üstündeki eklemleri de içine alacak uzunlukta olmalıdır.
• Atel ile cilt arasına yumuşak malzeme (pamuk, bez) konur.
• Atel çok sıkı bağlanmaz; el ve ayak parmaklarının rengi, ısısı ve hissi kontrol edilir.
• Hazır atel yoksa tahta, karton, dergi, battaniye gibi malzemelerle doğaçlama atel yapılabilir. Kol kırıklarında kol askısı, bacakta sağlam bacak da atel olarak kullanılabilir.

7. Çıkıklar

Çıkık, eklemi oluşturan kemiklerin yerinden çıkmasıdır. Ciddi sonuçlara yol açabilir.

• Şüphe varsa çıkık kırık olarak kabul edilir ve kırık gibi sabitlenir.
• Yerine oturtmaya çalışılmaz.

8. Zorlanma ve burkulma

Eklem çevresindeki bağların veya kasların zorlanması ya da gerilmesidir. Belirtiler: ağrı, şişlik, morarma, hareket kısıtlılığı.

İlk yardım:

• Bölge dinlendirilir, hareket ettirilmez.
• Buz uygulanır: buz bir bez veya havluya sarılarak, en fazla 20 dakika uygulanır. Buz doğrudan cilde konmaz.
• Bölge hafifçe sarılır ve mümkünse yükseltilir.
• Şüphe varsa kırık gibi davranılır.

Sınavda dikkat: Burkulmada buz bez sarılarak, en fazla 20 dakika uygulanır.

Kısa tekrar

• Baş-boyun yaralanmasında omurga yaralanması var kabul et; baş-boyun-gövde aynı hizada.
• Kapalı göğüs yaralanması: yarı oturur, yaralı tarafa eğik.
• Açık göğüs yarası hava geçirmeyen malzemeyle tamamen kapatılmaz.
• Karından çıkan organ içeri sokulmaz, nemli bezle örtülür.
• Saplanan cisim çıkarılmaz.
• Kırık: emin değilsen kırık kabul et; düzeltmeye çalışma; üst ve alt eklemi de sabitle.
• Çıkık yerine oturtulmaz; kırık gibi davranılır.
• Burkulma: buz bez sarılı, en fazla 20 dk.