Bilinç Bozukluklarında ve Ani Hastalıklarda İlk Yardım

Bilinç, kişinin kendisinden ve çevresinden haberdar olmasıdır. Bilinç bozukluğu, hafif uyku halinden hiçbir uyarana yanıt vermeyen derin uykuya kadar uzanan değişikliklerdir. Bilinç bozukluğu olan kişide 112 aranır.

1. Bilinç düzeyinin değerlendirilmesi (AVPU / USAY)

Alkol veya madde kullanımı varsa bilinç bozukluğu olmadan da sorulara cevap alınamayabilir.

2. Bayılma (senkop)

Bayılma, beyne giden kan akışının geçici olarak azalmasıyla oluşan kısa süreli kısmi veya tam bilinç kaybıdır.

Bayılma öncesi (bayılayazma) belirtileri: baş dönmesi, sersemlik, bulantı, halsizlik, terleme, çarpıntı, soğuk cilt, bulanık görme, kulak çınlaması.

İlk yardım

1. Kişinin düz bir zemine sırtüstü uzanmasını sağlayın.
2. Sıkı giysileri gevşetin.
3. Şok pozisyonu verin (ayakları 30-60 derece kaldırın).
4. İyileşme bulgularını izleyin.
5. 20 hafta ve üzeri hamileyse sol tarafına yatırın.
6. Yaşam bulgusu yoksa 112'yi arayın ve TYD'ye başlayın.

Yapılmayacaklar

• Sandalyeye veya yüksek yere oturtmayın.
• Kolonya, amonyak gibi kokular koklatmayın.
• Yiyecek-içecek vermeyin.
• Üzerine su dökmeyin, tokat atmayın.

Sınavda dikkat: Bayılan kişiye kolonya koklatmak, su serpmek ve tokat atmak yanlıştır. Doğrusu sırtüstü yatırıp ayaklarını yükseltmektir.

3. İnme (felç)

İnme, beyindeki bir damarın aniden tıkanması veya kanaması ile oluşur. Belirtileri hızla tanımak en kritik adımdır.

Belirtiler: yüzde, kolda veya bacakta (genellikle tek tarafta) ani güçsüzlük veya uyuşma, konuşma güçlüğü, ani görme kaybı, ani şiddetli baş ağrısı, baş dönmesi ve düşme, ani bilinç kaybı.

FAST testi

İlk yardım

• Kişiyi rahat edeceği pozisyona getirin; oturamıyorsa derlenme pozisyonu verin.
• 112'yi arayın, yardımın geldiğini söyleyin.
• Bilinç ve solunumu takip edin; yaşam bulgusu yoksa TYD.
• Yiyecek-içecek vermeyin (yutma bozulmuş olabilir, solunum yoluna kaçar).
• Yanından ayrılmayın.

4. Sara (epilepsi) nöbeti

Kişinin istemi dışında vücut kaslarının bir kısmının veya tamamının sarsılarak kasılmasıdır. Kişi aniden düşebilir, ağızdan köpük gelebilir, idrar kaçırabilir. Nöbetten sonra kişi şaşkındır veya uykuya dalar. Bazen nöbet yalnızca dalgın bakış, istemsiz mimik ve ağız şapırdatma şeklinde görülür.

Nöbet sırasında

• Kişiyi yaralayabilecek eşyaları uzaklaştırın.
• Başını çarpmasın diye başının altına yumuşak bir şey koyun.
• Nöbet süresini kaydedin.

Nöbetten sonra

• Gerekirse 112'yi arayın.
• Derlenme pozisyonu verin (tükürük ve kusmuk hava yoluna kaçmasın).
• Tamamen uyanana kadar yanında kalın; yaşam bulgusu yoksa TYD.

Yapılmayacaklar

• Nöbeti durdurmaya çalışmayın, kişiyi tutmaya çalışmayın.
• Çenesini açmaya çalışmayın, ağzına parmak veya bir cisim sokmayın.
• Yiyecek-içecek vermeyin, üzerine su dökmeyin.
• Başka yere taşımayın; ortamı güvenli hale getirin.

112 ne zaman aranır?

• İlk nöbetse (daha önce nöbet geçirdiği bilinmiyorsa)
• Nöbet 5 dakikadan uzun sürerse
• Tekrarlayan nöbetler varsa
• Nöbette yaralandıysa
• Nöbetten sonra bilinci açılmıyorsa
• Yaşam bulgusu yoksa

Sınavda dikkat: Sara nöbetinde kişinin ağzına hiçbir şey sokulmaz, kasılmalar engellenmez. Nöbet sonrası derlenme pozisyonu verilir.

5. Çocuklarda ateşe bağlı (havale) nöbet

5 yaş altı çocuklarda enfeksiyonlara bağlı yüksek ateş nöbete neden olabilir. Belirtiler: 38 °C ve üzeri ateş, kaslarda sertleşme, kontrolsüz kasılmalar, gözlerin yukarı kayması.

İlk yardım:

• 112 mutlaka aranır.
• Çevredeki tehlikeli eşyalar uzaklaştırılır; çocuk başka yere taşınmaz, ortam güvenli hale getirilir.
• Çocuk derlenme pozisyonuna getirilir.
• Oda sıcaklığında su ve temiz havluyla vücut sıcaklığı düşürülmeye çalışılır.

Yapılmayacaklar: nöbeti durdurmaya çalışmak, ağza bir şey sokmak, yiyecek-içecek vermek, üzerine soğuk su dökmek.

6. Şeker hastalığı acilleri

Kan şekeri düşüklüğü ve yüksekliğinin belirtileri birbirine benzer ve ayırt edilemeyebilir. Şüphede şeker verilir, çünkü kan şekeri düşüklüğü hastayı hızla öldürebilir.

Kan şekeri düşüklüğü belirtileri: terleme, titreme, çarpıntı, bulantı, sıcaklık hissi, bulanık görme, uykuya meyil, bilinç kaybı, nöbet. Kişinin üzerinde şeker hastası olduğunu gösteren ipuçları (kart, insülin kalemi) olabilir.

Bilinci açık ve kusmuyorsa

1. Güvenli bir yere oturtun veya uzanmasını sağlayın.
2. Şeker verin (yoksa meyve suyu, şekerli süt, reçel).
3. Düzelme hemen olmayabilir; 10-15 dakika bekleyin. Düzeliyorsa şeker vermeye devam edin.
4. 112'yi arayın.

Bilinci kapalıysa

• Derlenme pozisyonu verin, yanında kalın, 112'yi arayın.
• Ağızdan hiçbir şey vermeyin.

Dikkat: İlk yardımcı insülin yapmaz.

7. Ciddi alerji (anafilaksi)

Anafilaksi, hayatı tehdit eden ve hızlı müdahale gerektiren şiddetli alerjik reaksiyondur. Belirtiler: yüz, dudak ve dilde şişme, nefes darlığı, hırıltı, yaygın kaşıntı ve kızarıklık, bilinç bulanıklığı.

• Kişinin rahat nefes alabileceği pozisyonu almasına yardım edin.
• Ciddi alerji geçmişi olan kişilerin çoğu yanlarında otomatik enjektör (adrenalin kalemi) taşır. Kişinin ilacı varsa kendisinin uygulamasına yardım edin.
• Enjektör uygulanırken 112'yi arayın veya aratın.
• Bilinci kapalıysa: Otomatik enjektörü var mı kontrol edin; varsa üzerindeki talimata göre uygulayın. Düzelme olmazsa ikinci bir enjektörle tekrarlayın.
• Yanından ayrılmayın; yaşam bulgusu yoksa TYD.

8. Nefes darlığı

Kişinin en rahat olduğu pozisyonu almasına yardım edin, pencereleri açın, sıkı giysileri gevşetin, sakinleştirin. Kişinin kendi inhaler ilacını (astım spreyi) ve kullanıyorsa her zamanki oksijenini almasına yardım edin. Kendi ilacına rağmen belirtiler artıyorsa veya dinlenmekle düzelmiyorsa 112'yi arayın.

Kısa tekrar

• Bilinç: AVPU (Uyanık - Sese yanıt - Ağrıya yanıt - Yanıtsız).
• Bayılma: sırtüstü yatır, ayakları kaldır; koku, su, tokat yok.
• İnme: FAST → hemen 112; ağızdan bir şey verme.
• Sara: eşyaları uzaklaştır, başın altına yumuşak şey koy, süreyi kaydet; ağzına bir şey sokma. 5 dakikadan uzunsa 112.
• Şeker: şüphede şeker ver (bilinç açıksa); bilinç kapalıysa ağızdan bir şey verme.
• Anafilaksi: 112 + kişinin kendi adrenalin kalemini kullanmasına yardım.