Kanamalarda ve Şokta İlk Yardım

Kanama, damar bütünlüğünün bozulmasıyla kanın damar dışına (vücut dışına veya içine) akmasıdır. Bir yaralıda hem dış hem iç kanama aynı anda olabilir. Kanamanın değerlendirilmesinde şok belirtilerini izlemek çok önemlidir.

1. Kanama türleri

Damara göre:

Yere göre:

• Dış kanama: Kan vücut dışına akar, görülür.
• İç kanama: Kan damardan çıkar ama vücut içinde (kafatası, göğüs, karın) kalır. Görülmez, hastane dışında kontrol edilemez.

2. Dış kanamada ilk yardım

1. Ortamın güvenli olduğundan emin olun. Mümkünse eldiven giyin.
2. Kendinizi tanıtın, yaralıyı sakinleştirin.
3. Yaralıyı düz bir zemine sırtüstü yatırın (bayılırsa düşüp yaralanmasın diye). Hafif yaralanmada oturtabilirsiniz.
4. Solunum ve dolaşımı değerlendirin.
5. Kontrol edemediğiniz ciddi kanamada hemen 112'yi arayın veya aratın.
6. Yaralanan bölgedeki yüzük, saat, bilezik gibi takıları çıkarın.
7. Yarayı görmek için gerekirse kıyafeti dikiş yerinden kesin.
8. Temiz bir bezi yaranın üzerine koyup doğrudan bası uygulayın:
   • Küçük yarada parmaklarla, büyük yarada avuçla bastırın.
   • Bası en az 5 dakika sabit ve kesintisiz olmalıdır.
   • Bez kanla ıslanırsa ilk bezi kaldırmadan üzerine yeni bez koyun. İlk bezi kaldırmak pıhtıyı bozup kanamayı yeniden başlatır.
   • Kanama 10 dakikada durmazsa daha fazla bez ekleyip daha geniş alana daha sıkı bastırın.
9. Bezi sabitlemek için basınçlı bandaj uygulayın: yaranın üzerindeki bezin üstünden sargı bezi, tülbent veya kravatla uzvu sıkıca sarın. Basınçlı bandaj, başka yaralılarla ilgilenmenize veya 112'yi aramanıza zaman kazandırır.
   • Dolaşımı kesecek kadar sıkmayın. Artan ağrı, uyuşma, karıncalanma, renk değişikliği varsa gevşetin.

3. Turnike

Turnike, kol veya bacaktaki hayatı tehdit eden ciddi kanamayı durdurmak için uzvun yaranın üst kısmından sıkıca bağlanmasıdır.

Ne zaman: Doğrudan bası ile durmayan, hayatı tehdit eden kol ve bacak kanamalarında ve uzuv kopmalarında. Çok sayıda yaralı varsa ve tek ilk yardımcıysanız da uygulanabilir.

Turnike uzuv kaybına yol açabileceği için dikkatle karar verilir ve mümkünse deneyimli bir ilk yardımcı tarafından uygulanır.

Nasıl:

• Hazır turnike varsa onu kullanın; yoksa geniş ve esnemeyen bir malzemeyle (en az 5-10 cm genişliğinde) doğaçlama turnike yapın. İp, tel gibi ince malzeme kullanılmaz.
• Kol ve uyluk gibi tek kemikli bölgelere uygulanır.
• Yaranın yaklaşık 5-7 cm yukarısına, eklem üzerine gelmeyecek şekilde bağlanır.
• Ön kol ve bacağa (diz altı) uygulanmaz; ancak uzuv kopması varsa buralara da uygulanabilir.
• Sıkıştırmak için tahta parçası veya kalem gibi bir çubuk kullanılır. Kanama durana kadar sıkılır, durduktan sonra daha fazla sıkılmaz.
• Turnikenin üzeri örtülmez, görünür bırakılır.
• Uygulama saati turnikenin üzerine yazılır. Çok yaralı varsa yaralının alnına "Turnike" yazılır.
• Sağlık ekibi gelene kadar turnike gevşetilmez, açılmaz.

Sınavda dikkat: Turnike sadece kol ve bacağa, tek kemikli bölgeye (kol, uyluk), yaranın 5-7 cm üstüne uygulanır. Saati yazılır, gevşetilmez.

4. Uzuv kopması

Yaralıya: Doğrudan bası veya basınçlı bandaj; ciddi kanamada turnike.

Kopan parçaya:

1. Parça su veya başka bir sıvıyla yıkanmaz, ıslatılmaz.
2. Temiz (varsa steril) bir gazlı bez veya beze sarılır.
3. Temiz, su geçirmez, ağzı kapalı bir plastik torbaya konur.
4. Bu torba, 1 ölçek su ve 2 ölçek buz bulunan ikinci bir torbaya veya kaba konur. Parça buza doğrudan temas etmez.
5. Torbaya yaralının adı soyadı yazılır, yaralıyla aynı araçla gönderilir. Parçanın en geç 6 saat içinde sağlık kuruluşuna ulaşması gerekir.

Uzuv tam kopmamışsa aradaki bağlantı kesinlikle kesilmez; parça normal pozisyonuna getirilip temiz bezle sarılır.

5. Yaraya saplanan cisim

• Cisim kesinlikle çıkarılmaz ve hareket ettirilmez. Çıkarmak dokuya zarar verir ve kanamayı artırır.
• Cismin etrafına gazlı bez veya rulo yapılmış bez konarak cisim sabitlenir, üzerinden bandaj yapılır (yuvarlak "simit" sargı).
• Cisme güç uygulanmaz. Bandajın dolaşımı kesmediği kontrol edilir.

6. Burun kanaması

1. Kişiyi sakinleştirin ve oturtun.
2. Boyun yaralanması yoksa başı hafifçe öne eğdirin (kan yutmasın diye). Baş geriye yatırılmaz.
3. Ağızdan nefes almasını söyleyin.
4. Burun kanatlarını, burun kemiğinin hemen altından başparmak ve işaret parmağıyla 10-15 dakika sıkın (veya kişinin kendisi sıksın).
5. Konuşmaması, yutkunmaması, öksürmemesi, tükürmemesi ve sümkürmemesi gerektiğini söyleyin.
6. 15 dakika sonra kanama durmazsa veya baş dönmesi başlarsa 112'yi arayın.
7. Yüzde veya başta yaralanma varsa, kişi kan sulandırıcı ilaç (aspirin dahil) kullanıyorsa veya kanama bozukluğu varsa 112'yi arayın.

Sınavda dikkat: Burun kanamasında baş öne eğilir, geriye değil.

7. Kulak kanaması

Kulaktan gelen kanlı sıvı, ciddi kafa yaralanmasının belirtisidir.

• Kulak tıkanmaz. Temiz bir bez kulağın üzerine hafifçe sabitlenir.
• Mümkünse yaralı kan gelen kulak tarafına çevrilir.
• 112 aranır.

8. İç kanama

İç kanama şüphesi olan yaralıyı erken fark etmek ve hızla hastaneye ulaştırmak gerekir. Belirtiler şok belirtileriyle aynıdır. Ağızdan, burundan, kulaktan kan gelmesi; kanlı öksürük veya kusma; karında şişlik ve sertlik iç kanamayı düşündürür.

İlk yardım: 112'yi arayın, yaralıyı düz yatırıp şok pozisyonu verin (yaralanma yoksa), üzerini örtün, ağızdan bir şey vermeyin, yaşam bulgularını izleyin.

9. Şok

Şok, dolaşım bozukluğu nedeniyle dokulara yeterli oksijen ve besin gitmemesidir. Hayatı tehdit eder. Oksijensizlikte beyin 4-6 dakikada, karın organları 45-90 dakikada, cilt ve kaslar 3-6 saatte geri dönüşümsüz hasar görür.

Kan kaybına bağlı şok, yaralanmalarda önlenebilir ölüm nedenleri arasında kafa yaralanmalarından sonra ikinci sıradadır.

Şok türleri

• Kan veya sıvı kaybına bağlı: kanama (hemorajik) veya kusma-ishal gibi sıvı kaybı (hipovolemik)
• Kalbe bağlı (kardiyojenik): kalp krizi, kalp yaralanması
• Tıkayıcı (obstrüktif): akciğer sönmesi, kalp çevresinde sıvı, akciğere pıhtı atması
• Dağılımsal: sinir hasarı (nörojenik), ciddi alerji (anafilaktik), enfeksiyon (septik)

Şokun belirti ve bulguları

Şokta ilk yardım

1. Güvenliği sağlayın, bilinci kontrol edin, 112'yi arayın.
2. Yaralıyı düz zemine sırtüstü yatırın; hava yolu, solunum ve dolaşımı kontrol edin.
3. Temiz hava almasını sağlayın; mümkün olduğunca hareket ettirmeyin.
4. Dış kanama varsa hemen durdurun.
5. Çoklu yaralanma, kalça ve bacak yaralanması yoksa şok pozisyonu verin.
6. Sıkı giysileri gevşetin; ıslak giysileri dikkatle çıkarın.
7. Ağızdan kan gelen veya kusan yaralıyı düz şekilde yan çevirin.
8. Üzerini örtün ama aşırı ısıtmayın.
9. Yiyecek ve içecek vermeyin.
10. Bilinç ve yaşam bulgularını 2-3 dakikada bir kontrol edin, yanından ayrılmayın, psikolojik destek verin.
11. Bilinci kötüleşirse derlenme pozisyonu, solunumu durursa TYD.

Şok pozisyonu

• Yaralı düz olarak sırtüstü yatırılır.
• Yaralanma yoksa (basit bayılma, yaralanmasız kanama, sıvı kaybı) ayaklar yaklaşık 30-60 derece kaldırılır; altına battaniye, yastık gibi destek konur.
• Hareket ağrıya neden oluyorsa ayaklar kaldırılmaz.
• Üzeri örtülerek ısıtılır.

Sınavda dikkat: Şok pozisyonunda ayaklar 30-60 derece kaldırılır. Kalça veya bacakta yaralanma varsa ayaklar kaldırılmaz.

10. Göğüs ağrısı

Göğüs ağrısı kalp, akciğer, büyük damar, sindirim sistemi veya kaslardan kaynaklanabilir.

Kalp krizini düşündüren ağrı: Göğsün ortasında şiddetli, sıkıştırıcı, baskı tarzında, kollara, boyna, çeneye ve omuza yayılan ağrı. Terleme, nefes darlığı, bulantı eşlik edebilir.

Göğüs ağrısında önce kalp krizi düşünülmelidir.

İlk yardım:

• 112'yi arayın veya aratın; hayati bulguları kontrol edin.
• Kişiyi rahat bir pozisyonda oturtun veya yatırın. Genellikle yarı eğimli (yarı oturur) pozisyon en rahatıdır.
• Dinlenmesini ve hareket etmemesini isteyin; sıkı giysileri gevşetin; güven verin.
• Kalp hastasıysa ve reçeteli ilacı yanındaysa almasına izin verin.
• Kalp kaynaklı ağrıdan şüpheleniliyorsa ve aspirin varsa, kişiden bir aspirin tabletini çiğneyip biraz suyla yutmasını isteyin. Kalp kaynaklı olduğu düşünülmüyorsa veya karar veremiyorsanız aspirin vermeyin.
• Yanından ayrılmayın. Bilinci kaybolursa derlenme pozisyonu, solunumu durursa TYD; varsa OED getirtin.

Kısa tekrar

• Dış kanama: doğrudan bası en az 5 dakika; ıslanan bezi kaldırma, üstüne ekle; 10 dakikada durmazsa daha sıkı bas.
• Turnike: kol veya uyluk, yaranın 5-7 cm üstü, saat yazılır, gevşetilmez.
• Kopan uzuv: yıkanmaz, temiz beze ve torbaya konur, 1 ölçek su + 2 ölçek buz, 6 saat.
• Saplanan cisim çıkarılmaz, sabitlenir.
• Burun kanaması: baş öne, burun kanatları 10-15 dakika sıkılır.
• Şok: hızlı zayıf nabız, soğuk-soluk-nemli cilt, susuzluk. Ayaklar 30-60 derece yukarı, üstü örtülür, ağızdan bir şey verilmez.