Fren, Direksiyon, Süspansiyon ve Lastikler

1. Fren sistemi

Görevi: Aracı yavaşlatmak, durdurmak ve durduğu yerde sabit tutmak.

Ayak freni (servis freni) - hidrolik sistem

Otomobillerde fren genellikle hidroliktir: pedala basılınca ana merkezdeki fren hidroliği (fren yağı) basınçla borular aracılığıyla tekerleklerdeki fren silindirlerine iletilir ve balatalar sıkıştırılır.

Parçaları: fren pedalı, fren servosu (pedal kuvvetini artırır), ana merkez, fren hidroliği deposu, borular ve hortumlar, tekerlek silindirleri (kaliper), balatalar, disk veya kampana.

El freni (park freni)

Aracı park halinde sabit tutmak için kullanılır; genellikle arka tekerleklere mekanik olarak (tel ile) etki eder. Bazı araçlarda elektronik el freni vardır. Ayak freni arızalanırsa acil durumda dikkatli ve kademeli olarak kullanılabilir.

ABS (kilitlenmeyi önleyici fren sistemi)

Ani ve sert frende tekerleklerin kilitlenmesini önler. Böylece fren yaparken direksiyon hâkimiyeti korunur ve araç savrulmaz. ABS'li araçta ani frende pedala sürekli ve kuvvetlice basılır; pedalda hissedilen titreşim normaldir.

Motor freni

Gazdan ayağı çekip vitesli giderken motorun aracı yavaşlatmasıdır. Uzun yokuş inişlerinde uygun küçük viteste inilerek ayak freni sürekli kullanılmaz; böylece frenlerin aşırı ısınıp tutmaz hale gelmesi önlenir.

Fren arızaları

• Fren hidroliği zamanla nem çeker; üreticinin belirttiği aralıklarla değiştirilmelidir.
• Islak zeminde veya su birikintisinden geçtikten sonra frenler hafifçe denenerek balatalar kurutulur.

Sınavda dikkat: Fren pedalı boşa gidiyorsa hidrolik azalmış veya sisteme hava girmiştir. ABS tekerleklerin kilitlenmesini önler ve direksiyon hâkimiyetini korur.

2. Direksiyon sistemi

Görevi: Aracın yönünü değiştirmek.

• Otomobillerde direksiyon genellikle kremayer-pinyon düzeneğiyle çalışır: direksiyon döndükçe dişli çubuk sağa-sola kayar ve tekerlekleri çevirir.
• Hidrolik veya elektrikli direksiyon sistemleri, direksiyonun kolay dönmesini sağlar.

• Direksiyonun boşluk yapması, sertleşmesi, aracın düz yolda bir tarafa çekmesi arıza belirtisidir.

Ön düzen (rot) ayarı ve balans

• Ön düzen ayarı (rot-kamber-kaster ayarı) bozuksa: araç düz yolda bir yana çeker, lastikler düzensiz aşınır, direksiyon düz durmaz.
• Balans ayarı bozuksa: belirli hızlarda direksiyonda titreme olur.

Sınavda dikkat: Belirli hızlarda direksiyonun titremesi genellikle balans bozukluğudur. Aracın bir tarafa çekmesi ve lastiklerin bir yandan aşınması ön düzen bozukluğudur.

3. Süspansiyon sistemi

Görevi: Yoldan gelen sarsıntıları sönümlemek, yolcuların konforunu ve tekerleklerin yola temasını sağlamak.

Parçaları: yaylar (helezon yay, makas), amortisörler, salıncaklar, viraj demiri.

• Amortisör, yayların salınımını sönümler.
• Amortisör bozuksa: araç çukurdan sonra sürekli sallanır (yaylanır), virajda yatar, frende burun dalar, yol tutuş azalır, lastikler düzensiz aşınır, fren mesafesi uzar.

4. Lastikler

Lastik basıncı

• Lastik basıncı üreticinin önerdiği değerde olmalı ve lastikler soğukken ölçülmelidir.
• Düşük basınç: lastiğin kenarlarından aşınması, yakıt tüketiminin artması, lastiğin ısınması, yol tutuşun bozulması.
• Yüksek basınç: lastiğin ortasından aşınması, yol tutuşun azalması, konforun düşmesi.
• Stepnenin basıncı da kontrol edilmelidir.

Lastik aşınması ve diş derinliği

• Aşınmış (dişleri bitmiş) lastik ıslak yolda suda kızaklama (aquaplaning) riskini ve fren mesafesini artırır.
• Lastiklerde yanak çatlağı, şişlik (balon), kesik varsa lastik değiştirilmelidir.

Kış koşulları

• Karlı ve buzlu yollarda kış lastiği veya patinaj zinciri kullanılır. Otomobillerde karlı ve buzlu günler için bir çift patinaj zinciri bulundurulması zorunludur.

Lastik değiştirme

1. Araç düz ve sağlam bir zemine çekilir, el freni çekilir, vitese takılır, dörtlü ikaz yakılır ve reflektör konur.
2. Gerekirse karşı çaprazdaki tekerleğe takoz konur.
3. Bijonlar araç yerdeyken biraz gevşetilir.
4. Araç kriko ile kaldırılır (krikonun aracın kriko noktasına konması gerekir).
5. Bijonlar sökülür, tekerlek değiştirilir.
6. Bijonlar çapraz sırayla sıkılır; araç indirildikten sonra tekrar sıkılır.

Kısa tekrar

• Hidrolik fren: pedal → ana merkez → hidrolik → balata.
• Pedal boşa gidiyor: hidrolik az veya hava var.
• ABS: tekerlek kilitlenmez, direksiyon hâkimiyeti korunur.
• Uzun inişte motor freni; sürekli ayak freni frenleri ısıtır.
• Direksiyon titremesi: balans; araç bir yana çekiyor: ön düzen.
• Amortisör bozuksa araç sürekli yaylanır.
• Düşük basınç kenardan, yüksek basınç ortadan aşındırır. Basınç soğukken ölçülür.
• Bijonlar çapraz sıkılır.