Motor ve Araç Tekniği/Konu 01 / 06
Motorun Yapısı ve Çalışma Prensibi
İçten yanmalı motorun parçaları, dört zamanlı motorun çalışması, benzinli ve dizel motor farkları, motor gücünü etkileyen etkenler.
1. Motor nedir?
Motor, yakıtın kimyasal enerjisini ısı enerjisine, ısı enerjisini de hareket (mekanik) enerjisine çeviren makinedir.
Otomobillerde kullanılan motorlar içten yanmalı motorlardır: yakıt, motorun içindeki silindirlerde yakılır.
2. Motorun temel parçaları
Önce motoru içinden görelim. Soldaki çizim bir silindirin kesitidir; sağdaki çizimde blok ve kapak kaldırılmış, yalnızca hareketli parçalar kalmıştır.
| Parça | Görevi |
|---|---|
| Silindir bloğu | Motorun gövdesi; silindirler bunun içindedir |
| Silindir kapağı | Silindirlerin üstünü kapatır; supaplar ve buji (veya enjektör) buradadır |
| Silindir | Yakıtın yandığı ve pistonun hareket ettiği boşluk |
| Piston | Silindir içinde aşağı-yukarı hareket eder; yanmanın gücünü alır |
| Segman | Pistonun üzerindeki halkalar; sızdırmazlığı sağlar, yağın yanma odasına geçmesini önler |
| Biyel (piston kolu) | Pistonu krank miline bağlar |
| Krank mili | Pistonun doğrusal hareketini dairesel harekete çevirir |
| Volan | Krank miline bağlı ağır disk; motorun düzgün dönmesini sağlar, marşta dişlisine marş motoru takılır |
| Kam mili (eksantrik mili) | Supapların açılıp kapanmasını sağlar |
| Supaplar | Emme supabı yakıt-hava karışımını alır, egzoz supabı yanmış gazları dışarı atar |
| Triger kayışı / zinciri | Krank mili ile kam milini birbirine bağlar, uyum içinde dönmelerini sağlar |
| Karter | Motorun altındaki yağ haznesi |
| Conta | Parçaların birleşme yerlerinde sızdırmazlığı sağlar (ör. silindir kapak contası) |
Sınavda dikkat: Pistonun doğrusal hareketini dairesel harekete çeviren parça krank milidir.
Parçaları yakından tanıyın
Krank mili ve volan: Pistonlar biyellerle krank miline bağlıdır. Pistonlar aşağı-yukarı gittikçe krank mili döner; ucundaki ağır volan bu dönüşü düzgünleştirir.
Animasyon
Kam mili, triger kayışı ve segmanlar: Kam mili supapları açar. Triger kayışı kam milini krank miline bağlar; böylece supaplar pistonla aynı zamanlamada açılıp kapanır. Segmanlar pistonun çevresindeki halkalardır.
3. Dört zamanlı motorun çalışması
Otomobil motorları genellikle dört zamanlıdır. Bir çevrimde piston dört kez hareket eder (krank mili iki tur döner).
Aşağıdaki çizim çalışan bir motoru gösterir. Durdur ile animasyonu dondurabilir, Sonraki zaman ile zamanları tek tek inceleyebilir, parça adlarına tıklayarak her parçanın şekilde nerede olduğunu görebilirsiniz.
1. Emme
- Piston: Aşağı iner
- Supaplar: Emme supabı açık, egzoz kapalı
Piston aşağı inerken oluşan boşluk, emme supabından silindire hava-yakıt karışımını çeker.
Krank mili açısı: 0° / 720° (bir çevrimde krank iki tur döner)
Parçalar: tıkla, şekilde görün
Bir parçaya veya şekildeki bir bölüme tıklayın.
ÜÖN: üst ölü nokta, pistonun en üst konumu. AÖN: alt ölü nokta, en alt konumu. Çizim ölçekli değildir.
| Zaman | Piston | Supaplar | Ne olur |
|---|---|---|---|
| 1. Emme | Aşağı iner | Emme açık, egzoz kapalı | Silindire hava (benzinlide hava-yakıt karışımı) alınır |
| 2. Sıkıştırma | Yukarı çıkar | İkisi de kapalı | Karışım sıkıştırılır |
| 3. Yanma (iş, ateşleme) | Aşağı itilir | İkisi de kapalı | Karışım yanar, genleşen gazlar pistonu iter; güç bu zamanda elde edilir |
| 4. Egzoz | Yukarı çıkar | Egzoz açık | Yanmış gazlar dışarı atılır |
Sınavda dikkat: Dört zamandan yalnızca yanma (iş) zamanında güç üretilir. Sıra: emme → sıkıştırma → yanma → egzoz.
Aynı çevrimi gerçeğe yakın bir modelde de izleyin. Karışımın girişini, kıvılcımı ve egzoz gazının çıkışını takip edin:
Animasyon4. Benzinli ve dizel motor farkı
| Benzinli motor | Dizel motor | |
|---|---|---|
| Ateşleme | Buji kıvılcımıyla | Sıkıştırma ısısıyla (buji yok) |
| Emme zamanında alınan | Hava + yakıt karışımı | Yalnızca hava |
| Yakıtın verilmesi | Enjektör (eski araçlarda karbüratör) | Sıkıştırma sonunda enjektörle püskürtülür |
| Sıkıştırma oranı | Daha düşük | Daha yüksek |
| Soğuk havada çalıştırma | Daha kolay | Kızdırma bujileri ile ön ısıtma yapılır |
Farkı görmek için yukarıdaki etkileşimli motorda Dizel motor sekmesine geçin: emme zamanında yalnızca hava girer, buji yerine enjektör vardır ve yakıt sıkıştırma sonunda püskürtülür.
LPG'li araçlar benzinli motorla çalışır; yakıt olarak sıvılaştırılmış petrol gazı da kullanılabilir.
5. Motorun gücünü azaltan nedenler
- Hava filtresinin kirli olması (motor yeterli hava alamaz)
- Yakıt filtresinin tıkanması, yakıt sisteminin arızalı olması
- Buji ve ateşleme ayarlarının bozuk olması
- Segmanların aşınması (kompresyon kaçağı)
- Supap ayarının bozuk olması
- Motorun aşırı ısınması
- Egzozun tıkanması
Segmanlar aşınırsa yağ yanma odasına geçer; egzozdan mavi duman çıkar ve yağ eksilir.
6. Egzoz dumanının rengi
| Duman rengi | Olası anlamı |
|---|---|
| Mavi | Motor yağ yakıyor (segman veya supap lastiği aşınmış) |
| Siyah | Karışım zengin (fazla yakıt), hava filtresi tıkalı, enjektör arızası |
| Beyaz (sürekli ve yoğun) | Yanma odasına su/antifriz karışıyor (ör. silindir kapak contası arızası) |
Soğuk havada ilk çalıştırmada görülen ince beyaz buhar normaldir.
Kısa tekrar
- Motor: kimyasal enerji → ısı → hareket.
- Krank mili doğrusal hareketi dairesele çevirir; kam mili supapları açar.
- Dört zaman: emme, sıkıştırma, yanma (güç), egzoz.
- Benzinli motor buji, dizel motor sıkıştırma ile ateşler.
- Mavi duman: yağ yakıyor; siyah duman: fazla yakıt.
Mevzuatla son karşılaştırma: 11 Kasım 2026